DTP

การสำรวจและอนุรักษ์คัมภีร์ใบลาน (CPAM)

preservation

ศูนย์อนุรักษ์คัมภีร์ใบลาน (Center for the Preservation of Ancient Manuscripts: CPAM) เป็นหน่วยปฏิบัติการภายใต้โครงการพระไตรปิฎกฉบับธรรมชัย ทำหน้าที่สำรวจ จัดทำฐานข้อมูล อนุรักษ์ และบันทึกภาพดิจิทัลคัมภีร์ใบลานอย่างเป็นระบบ

CPAM มีทีมงานซึ่งเป็นบุคลากรท้องถิ่นอยู่ใน 3 ประเทศ ได้แก่ ประเทศไทย ประเทศเมียนมา และประเทศศรีลังกา โดยทุกคนปฏิบัติงานตามมาตรฐานและกรอบการอนุรักษ์ของโครงการฯ อย่างเคร่งครัด ทีมงานทำงานร่วมกันอย่างใกล้ชิด และประสานความร่วมมือกับวัด พิพิธภัณฑ์ มหาวิทยาลัย หอสมุดแห่งชาติ และสถาบันทางวัฒนธรรมต่าง ๆ อย่างต่อเนื่อง ความร่วมมือดังกล่าวช่วยให้การสำรวจและการอนุรักษ์คัมภีร์ใบลานดำเนินไปอย่างรอบคอบ ภายใต้บริบทของสถานที่เก็บรักษาเดิมอย่างเหมาะสม

ตั้งแต่ปี พ.ศ. 2553 เป็นต้นมา CPAM ได้สำรวจและบันทึกภาพดิจิทัลคัมภีร์ใบลานแล้วมากกว่า 10,000 ผูก ครอบคลุม 4 สายจารีตหลัก ได้แก่ อักษรสิงหล อักษรพม่า อักษรขอม อักษรธรรม (รวมถึงธรรมล้านนา ธรรมอีสาน และธรรมลาว) รวมทั้งคัมภีร์ที่จารด้วยอักษรมอญซึ่งพบบ้างเป็นบางครั้ง คัมภีร์ทั้งหมดได้รับการจัดทำเป็นไฟล์ภาพดิจิทัลความละเอียดสูง ซึ่งเป็นแหล่งข้อมูลปฐมภูมิสำคัญสำหรับการพัฒนาฐานข้อมูลพระไตรปิฎกภาษาบาลีอย่างครบถ้วน รองรับทั้งการศึกษาวิจัยทางวิชาการและการใช้ประโยชน์ในวงการพระพุทธศาสนาโดยกว้าง


กระบวนการสำรวจและบันทึกภาพดิจิทัล

การสำรวจและบันทึกภาพดิจิทัลคัมภีร์ใบลานแบ่งออกเป็น 3 ขั้นตอนหลัก


ขั้นตอนที่ 1: การเตรียมการ

เจ้าหน้าที่ศึกษาทบทวนบัญชีรายการและข้อมูลคัมภีร์ใบลานที่เก็บรักษาอยู่ในหอสมุดแห่งชาติ พิพิธภัณฑ์ มหาวิทยาลัย วัด และหน่วยงานของรัฐหรือสถาบันทางวัฒนธรรมต่างๆ จากนั้นจึงดำเนินการทำจดหมายขออนุญาตอย่างเป็นทางการจากหน่วยงานผู้เป็นเจ้าของคัมภีร์ กระบวนการนี้ช่วยให้การดำเนินงานเป็นไปอย่างโปร่งใส ถูกต้องตามกฎหมาย และเคารพสิทธิของผู้ดูแลรักษาคัมภีร์

ขั้นตอนที่ 2: การประเมินและการบันทึกภาพดิจิทัล

เมื่อได้รับอนุญาตอย่างเป็นทางการแล้ว เจ้าหน้าที่ผู้เชี่ยวชาญของ CPAM จะเข้าประเมินสภาพคัมภีร์ ณ สถานที่เก็บรักษา โดยคัดเลือกเฉพาะคัมภีร์ที่มีความสมบูรณ์และเหมาะสมเข้าสู่กระบวนการจัดทำข้อมูลและบันทึกภาพดิจิทัล โดยขั้นตอนนี้ประกอบด้วยกระบวนการย่อยหลายขั้นตอนที่เชื่อมโยงกัน


- การลงทะเบียนข้อมูล

คัมภีร์แต่ละผูกจะได้รับการบันทึกข้อมูลตามแบบฟอร์มมาตรฐานของโครงการฯ ได้แก่

  • สถานที่เก็บรักษาปัจจุบัน

  • ชื่อเรื่องและประเภทเนื้อหา

  • จำนวนผูกและจำนวนใบลาน

  • ขนาดและรูปแบบของคัมภีร์

  • อักษรและภาษา

  • สภาพทางกายภาพ

  • ปีที่จาร (ปีศักราชที่บันทึกไว้ในใบลาน เช่น พุทธศักราช จุลศักราช เป็นต้น)

  • ชื่อผู้จารหรือผู้ถวาย (หากปรากฏหลักฐาน)

ข้อมูลเหล่านี้ช่วยให้สามารถจัดหมวดหมู่คัมภีร์ได้อย่างถูกต้อง และสนับสนุนการศึกษาวิจัยในอนาคต


- การทำความสะอาดคัมภีร์

ก่อนการบันทึกภาพ ใบลานแต่ละใบจะได้รับการทำความสะอาดอย่างระมัดระวัง เนื่องจากคัมภีร์จำนวนมากมีอายุเก่าแก่และอาจเปราะบางหรือเสียหายได้ง่าย ทุกขั้นตอนจึงต้องดำเนินการด้วยความระมัดระวังเป็นพิเศษ เจ้าหน้าที่สวมหน้ากากและถุงมือป้องกัน พร้อมใช้แปรงขนนุ่มปัดฝุ่นออกจากพื้นผิวใบลานอย่างเบามือ

จากนั้นใช้น้ำหมึกที่ทำจากน้ำมันงาผสมผงคาร์บอนบดละเอียดทาบาง ๆ บนพื้นผิวใบลาน แล้วใช้ผ้าสะอาดที่ไม่ทิ้งขุยเช็ดหมึกส่วนเกินออกในทิศทางเดียวกันอย่างสม่ำเสมอ เพื่อให้หมึกซึมลงตามร่องอักษร ช่วยให้ตัวอักษรที่เลือนจางปรากฏชัดขึ้น โดยไม่ทำลายพื้นผิวของใบลาน เมื่อเส้นอักษรชัดเจนแล้ว จึงเข้าสู่ขั้นตอนการบันทึกภาพดิจิทัลความละเอียดสูงตามมาตรฐานของโครงการฯ


- การติดตั้งและปรับเทียบอุปกรณ์

ก่อนเริ่มการบันทึกภาพ อุปกรณ์ถ่ายภาพจะได้รับการติดตั้ง ปรับเทียบ และทดสอบอย่างละเอียด กระบวนการนี้ประกอบด้วย

  • การปรับตั้งระบบกล้องและสภาพแสงให้เหมาะสม

  • การตรวจสอบความละเอียดและความคมชัดของภาพ

  • การจัดเตรียมป้ายระบุข้อมูล ซึ่งระบุชื่อหน่วยงานผู้ดูแลคัมภีร์และชื่อคัมภีร์

มาตรการเหล่านี้ช่วยให้การบันทึกภาพมีความสม่ำเสมอ มีความแม่นยำทางเทคนิค และสามารถเชื่อมโยงข้อมูลกับระบบฐานข้อมูลดิจิทัลของโครงการฯ ได้อย่างถูกต้องและน่าเชื่อถือ


- การบันทึกภาพดิจิทัล

กระบวนการบันทึกภาพดิจิทัลดำเนินการโดยทีมงาน 2 ชุดที่ทำงานประสานกัน


ชุดที่ 1 :

เจ้าหน้าที่ 2 คน ประจำโต๊ะถ่ายภาพใบลาน ทำหน้าที่จัดเรียงใบลานครั้งละห้าใบบนแท่นถ่ายภาพที่แบ่งเป็นช่องตาราง โดยเริ่มจากด้านหน้า (หน้าคี่) ใบลานแต่ละใบจะถูกจัดตำแหน่งอย่างระมัดระวังให้ตรงกับเส้นฐานที่กำหนด พร้อมวางแผ่นไม้ระบุหมายเลขลำดับหน้าใบลาน


ชุดที่ 2 :

เจ้าหน้าที่ 1 คน บันทึกภาพโดยใช้ระบบควบคุมชัตเตอร์ผ่านคอมพิวเตอร์ หลังการถ่ายภาพแต่ละครั้ง ทีมงานจะตรวจสอบความคมชัดของภาพ ลำดับของใบลาน หมายเลขผูก เลขอังกา (เลขหน้า) รวมถึงความต่อเนื่องของเนื้อหา หากพบว่าไฟล์ภาพใดไม่สมบูรณ์หรือไม่ชัดเจน จะดำเนินการถ่ายภาพใหม่ เมื่อไฟล์ภาพมีคุณภาพตามมาตรฐานแล้ว เจ้าหน้าที่ชุดที่ 1 จะพลิกใบลานเพื่อถ่ายภาพด้านหลัง (หน้าคู่)


กระบวนการนี้ดำเนินต่อเนื่องตั้งแต่ใบลานใบแรกจนถึงใบสุดท้าย ทำให้ได้ชุดไฟล์ภาพดิจิทัลที่เรียงลำดับอย่างถูกต้อง โดยหน้าคี่และหน้าคู่สลับกันตามลำดับ


- การจัดเก็บ

หลังเสร็จสิ้นการบันทึกภาพ คัมภีร์ใบลานจะถูกจัดเรียงและมัดรวมตามลำดับเดิมอย่างระมัดระวัง และบรรจุลงในถุงผ้าป้องกันฝุ่น พร้อมติดป้ายระบุข้อมูลสำคัญ ได้แก่ ชื่อคัมภีร์ ปีที่จาร (หากระบุ) และวันที่ตรวจสอบ จากนั้นคัมภีร์จะถูกนำกลับไปเก็บรักษาในตู้หรือหีบคัมภีร์ที่เหมาะสม ภายใต้การดูแลของหน่วยงานผู้ดูแลรักษาคัมภีร์

ขั้นตอนที่ 3: การสรุปผลและการเผยแพร่

ขั้นตอนสุดท้ายมุ่งเน้นการจัดทำคลังข้อมูลดิจิทัลและการเผยแพร่ข้อมูลอย่างเหมาะสม

ภายหลังเสร็จสิ้นการปฏิบัติงานภาคสนาม จะมีการจัดทำบัญชีรายการดิจิทัลไว้ในคลังข้อมูลกลางของโครงการฯ โดยผสานข้อมูลรายละเอียดของคัมภีร์ (Metadata) เข้ากับไฟล์ภาพดิจิทัลความละเอียดสูง เพื่อให้สามารถเข้าถึงได้ในระยะยาวและมีความน่าเชื่อถือทางวิชาการ

ไฟล์ภาพดิจิทัลทั้งหมดจะประทับลายน้ำระบุแหล่งที่มาเพื่อคุ้มครองสิทธิของหน่วยงาน นอกจากนี้ ยังจัดทำสำเนาไฟล์ดิจิทัลมอบให้แก่หน่วยงานผู้ดูแลคัมภีร์เพื่อการเก็บรักษาและอ้างอิงในอนาคต

ด้วยกระบวนการดังกล่าว คัมภีร์ใบลานจึงได้รับการอนุรักษ์อย่างเหมาะสมในสถานที่ดั้งเดิม ควบคู่กับการพัฒนาเป็นทรัพยากรดิจิทัลที่ยั่งยืน เพื่อประโยชน์แก่ชนรุ่นปัจจุบันและอนุชนในอนาคต